Biblioteka Uniwersytetu Łódzkiego pełni wyjątkową rolę strażniczki pamięci – gromadzi i chroni bogatą dokumentację historii oraz kultury Łodzi i regionu, w tym unikatowe regionalia, często dostępne wyłącznie w tym miejscu.
Szczególne miejsce w strukturze Biblioteki zajmują zbiory specjalne – bezcenne ze względu na swoją wartość historyczną, naukową i artystyczną. Obejmują one nie tylko książki i czasopisma, ale także obiekty, których próżno szukać w standardowych księgozbiorach: rękopisy, starodruki, inkunabuły, mapy, grafiki, fotografie, dokumenty życia społecznego, muzykalia czy cymelia. Dopełnieniem tradycyjnych kolekcji są zbiory elektroniczne, zapewniające dostęp do współczesnej wiedzy i światowych zasobów cyfrowych.
Oddział Zbiorów Specjalnych Biblioteki Uniwersytetu Łódzkiego tworzy siedem wyspecjalizowanych sekcji, w których przechowywane są obiekty o szczególnej randze kulturowej. Wśród nich znajdują się iluminowane manuskrypty średniowieczne, archiwa rodzinne, zabytkowe atlasy i globusy, oryginalne grafiki, afisze filmowe i teatralne, a także rezerwa wydawnictw przedwojennych i emigracyjnych. Oddział ten jest nie tylko skarbcem, lecz także ważnym warsztatem pracy naukowej i dydaktycznej – korzystają z niego badacze i studenci UŁ, a także naukowcy z kraju i zagranicy.
To są dopiero ciekawe egzemplarze!
O unikatowości tych zbiorów decyduje nie tylko ich wiek czy wartość merytoryczna, ale również niezwykłe kontrasty. Doskonałym tego przykładem są dwa obiekty skrajnie różne pod względem formatu: miniaturowy słownik języka angielskiego oraz monumentalne faksymile dzieła „The Birds of America”.
Najmniejszą książką w zbiorach Biblioteki Uniwersytetu Łódzkiego jest miniaturowy słownik języka angielskiego, wielkością zbliżony do pięciozłotówki (26 × 20 mm). Mimo mikroskopijnych rozmiarów posiada on wyjątkowo długi i rozbudowany tytuł: "The Smallest English Dictionary in the World", zapowiadający bogactwo haseł z zakresu nie tylko języka, lecz także nauki, filozofii i techniki. Wydany około 1900 roku w Glasgow przez Davida Bryce’a, zawiera kilka tysięcy haseł na 384 stronach. Bryce był mistrzem miniatur wydawniczych – wykorzystywał nowoczesne wówczas techniki fotolitograficzne oraz niezwykle cienki, nieprzezroczysty „papier indyjski”. Złocone litery na grzbiecie i czerwonych okładkach nadają książeczce elegancji, a jej potoczna nazwa – „liliputek” – podkreśla wyjątkowy charakter obiektu. Egzemplarz ten trafił do BUŁ w 1950 roku i przechowywany jest dziś w Sekcji Cymeliów.
Na drugim biegunie skali znajduje się monumentalne faksymile "The Birds of America” autorstwa Johna Jamesa Audubona. Wydane przez Edition Leipzig w latach 1972–1973 dzieło zachwyca rozmachem – arkusze mają format bliski oryginałowi (99 × 68 cm). Luksusowa edycja, licząca zaledwie 1000 egzemplarzy, zawiera 40 tablic podzielonych na dwa tomy. Egzemplarz znajdujący się w Zbiorach Specjalnych BUŁ, oznaczony numerem 120, został zakupiony w 1975 roku. Samo dzieło Audubona to efekt wieloletniej pasji i determinacji artysty, który przemierzał dzikie tereny Ameryki, aby sportretować wszystkie gatunki ptaków w ich naturalnej wielkości. Oryginał należy dziś do najcenniejszych książek świata i regularnie bije rekordy cenowe na aukcjach.
Miniaturowy słownik i gigantyczny atlas ptaków to tylko drobny wycinek niezwykle bogatych zbiorów specjalnych Biblioteki Uniwersytetu Łódzkiego. Wiele z tych bezcennych obiektów jest dziś dostępnych również w formie cyfrowej – za pośrednictwem Biblioteki Cyfrowej UŁ, w kolekcji „Dziedzictwo kulturowe”.
