W wyniku niemieckiej okupacji z ziemi łódzkiej, Wielkopolski oraz części Kujaw utworzono wcielony administracyjnie do Trzeciej Rzeszy Kraj Warty. Jego namiestnik Arthur Greiser postanowił stworzyć z podległego mu terytorium okręg pozbawiony polskiej i żydowskiej ludności. Już jesienią 1939 roku rozpoczęto masowe przesiedlenia do Generalnego Gubernatorstwa, które objęły m.in. około 140 tysięcy Żydów. Jednak w lutym 1940 roku, w wyniku fiaska działań deportacyjnych, postanowiono o izolacji Żydów poprzez tworzenie gett.
- ZOBACZ TAKŻE: Największe zbrodnie przedwojennej Łodzi. Dzieciobójczyni, morderstwo prezydenta i wampir
Powstanie Litzmannstadt Getto w Łodzi
Pierwsze, „wzorcowe”, a zarazem największe z nich powstało 8 lutego 1940 roku w Łodzi (w kwietniu 1940 roku przemianowanej na Litzmannstadt). Do połowy 1941 roku getta powstały w ponad 50 miejscowościach regionu. Łącznie skoncentrowano w nich około 260 tysięcy osób, w tym 163 tysięcy w samej Łodzi. Wyjątkowością Kraju Warty było pięć gett o charakterze wiejskim (nie powstały one na innych obszarach okupowanej Polski). Największe z nich, w Zagórowie, liczyło w szczytowym okresie przeszło 3 tysiące mieszkańców.
Masowe wsiedlenia do Litzmannstadt Getto
W lipcu 1941 roku w Poznaniu niemieccy urzędnicy zdecydowali o przeniesieniu Żydów do jednego obozu zbiorczego oraz o „usunięciu niezdolnych do pracy za pomocą szybko działającego urządzenia”. W listopadzie 1941 roku Niemcy utworzyli ośrodek eksterminacyjny w Chełmnie nad Nerem (Kulmhof). Jego lokalizacja była nieprzypadkowa, ponieważ znajdował się on w odległości kilkudziesięciu kilometrów od większości gett prowincjonalnych. Obóz rozpoczął działalność 8 grudnia 1941 roku i rozpoczęła się likwidacja „dzielnic zamkniętych”. Jej intensyfikacja przypadła na okres od maja do sierpnia 1942 roku, gdy do Łodzi przesiedlono około 15 tysięcy osób. W wyniku prowadzonych selekcji większość Żydów (około 53 tysięcy) została wysłana do natychmiastowej eksterminacji. Bezpośrednio do Litzmannstadt Getto przyjechali wysiedleni skoncentrowani w gettach: w Bełchatowie, Brześciu, Brzezinach, Kaliszu, Lubrańcu, Łasku, Ozorkowie, Pabianicach, Sieradzu, Warcie, Wieluniu, Zduńskiej Woli, Zgierzu, Zelowie.
- CZYTAJ WIĘCEJ: Niełatwa historia obozu na Sikawie w Łodzi. Czym był Arbeitserziehungslager Litzmannstadt?
Droga do zagłady
Pierwszym zetknięciem się z Gettem Litzmannstadt była Stacja Radegast, gdzie dziś znajduje się Oddział Muzeum Tradycji Niepodległościowych w Łodzi, przypominający o tej tragicznej historii. Świadectwem pamięci o wsiedleniach Żydów z gett z Kraju Warty jest tzw. hol miast z nazwami miejscowości, z których pochodzili zamknięci w Litzmannstadt Getto. W tunelu zostały również wyeksponowane kopie list transportowych i gabloty z przedmiotami odnalezionymi w Chełmnie nad Nerem. Obok zabytkowego budynku stacji stoją wagony towarowe, jakimi wywożono ludzi na śmierć. Za budynkiem ustawiono betonowe macewy z nazwami obozów zagłady, do których trafiali Żydzi z Litzmannstadt Getto, m.in.: Auschwitz-Birkenau, Sachsenhausen-Oranienburg, Stutthof, Gross-Rosen czy Ravensbruck.
Litzmannstadt Getto było najdłużej działającą „dzielnicą zamkniętą” na terenie okupowanej przez Niemców Polski. Jego likwidacja nastąpiła pod koniec sierpnia 1944 roku. Łącznie przeszło przez nie ponad 200 tysięcy Żydów z ziem polskich i Europy Zachodniej.
